82. rocznica powstania w getcie białostockim przypomniana uroczystościami

W rocznicę zrywu białostockich Żydów miasto znów zebrało się przy miejscach pamięci — od Suraskiej po Lipową — by przypomnieć dramat sprzed 82 lat i wmurować kolejne kamienie pamięci. Uroczystości zgromadziły polskich i zagranicznych gości, a wojewoda podkreślił konieczność trwałej pamięci o wydarzeniach, które zmieniły Białystok na zawsze.

• Przyjdź i przypomnij: obchody rocznicy powstania w getcie Białegostoku trwają w mieście
• Zobacz, gdzie pojawiły się nowe kamienie pamięci i kogo upamiętniają w Białymstoku

Przyjdź i przypomnij: obchody rocznicy powstania w getcie Białegostoku trwają w mieście

Obchody 82. rocznicy wybuchu powstania w białostockim getcie odbyły się w kilku punktach miasta. Uroczystości rozpoczęły się przy Pomniku Spalonej Wielkiej Synagogi przy ulicy Suraskiej. Tam delegacje, w tym wojewoda Jacek Brzozowski, prezydent Białegostoku Tadeusz Truskolaski, marszałek województwa podlaskiego Łukasz Prokorym oraz przedstawiciele partnerskiego miasta Yehud złożyli kwiaty w asyście służb mundurowych.

GODZINA: oficjalne wydarzenia miały miejsce w dniu rocznicy (15–16 sierpnia). MIEJSCE: Pomnik Spalonej Wielkiej Synagogi (ul. Suraska) oraz Plac Mordechaja Tenenbauma jako główne miejsce centralnych obchodów.

Delegacje zapaliły również znicze przed tablicą upamiętniającą Icchoka Malmeda przy ulicy jego imienia. Główne uroczystości na placu Mordechaja Tenenbauma zgromadziły gości z Polski i zagranicy — wśród nich ambasadora Izraela Yaakov Livne oraz zastępcę ambasadora Niemiec Roberta Rohde. Obecni byli także przedstawiciele stowarzyszenia dawnych mieszkańców Białegostoku z Izraela.

“Niewiele jest w historii Białegostoku wydarzeń, które dałoby się porównać z tym, które dziś wspólnie wspominamy. I nie chodzi tu wyłącznie o tragizm zagłady białostockiego getta, ale również o wpływ, jaki wywarła ona na przyszłość miasta i jego oblicze. Oto w ciągu tych kilku dni, w sierpniu 1943 roku, przestała istnieć społeczność stanowiąca niemal połowę Białegostoku – społeczność, która to miasto i ten kraj uważała za swój ojczysty dom. Niemiecki okupant odmówił im prawa do tego domu, prawa do życia, wreszcie – prawa do godności. (…) A jednak białostoccy Żydzi okazali się gotowi na to poświęcenie, na podjęcie walki w obronie wszystkich tych wartości, w które na przekór niemieckim zbrodniarzom wciąż wierzyli”

Wojewoda Jacek Brzozowski w swoim wystąpieniu apelował o zachowanie pamięci o zbrodni, którą — jak zaznaczył — „dokonano nie tylko w Białymstoku, ale i na Białymstoku”.

Zobacz, gdzie pojawiły się nowe kamienie pamięci i kogo upamiętniają w Białymstoku

Podczas obchodów przy ulicy Lipowej 17 odbyło się wmurowanie kolejnych Stolpersteine — kamieni upamiętniających żydowskich mieszkańców miasta. Tym razem tabliczki poświęcono członkom rodziny Kracowskich, w tym Ewie Kracowskiej, uczestniczce powstania w białostockim getcie.

Krótka biografia upamiętnionej: Ewa Kracowska ukrywała się kilka miesięcy, zdołała przedostać się do Puszczy Knyszyńskiej i dołączyć do oddziału partyzantów. Po wojnie mieszkała w Grodnie, a następnie w Białymstoku i Łodzi, gdzie ukończyła studia. W 1961 roku wyjechała do Izraela, gdzie zmarła w 2018 roku.

Stolpersteine (z niem. „kamienie, o które się potykamy”) to tzw. „rozproszony pomnik” stworzony przez niemieckiego artystę Guntera Demniga od lat 90. XX wieku. Na świecie istnieje już ponad 70 tysięcy takich kamieni; każdy upamiętnia konkretną osobę i jest wmurowany w chodnik przy ostatnim miejscu jej zamieszkania.

W Białymstoku kamienie tego typu pojawiają się od 2023 roku. Obecnie można je znaleźć m.in. na: Lipowej 17 (rodzina Kracowskich), Dąbrowskiego 20 (rodzina Pisarów) oraz Lipowej 33 (Felicja Raszkin-Nowak i jej krewni).

Przypomnienie historyczne: powstanie w białostockim getcie wybuchło w nocy z 15 na 16 sierpnia 1943 roku, jako odpowiedź na rozpoczętą przez Niemców drugą, ostateczną akcję likwidacyjną getta. Getto, utworzone latem 1941 roku, zamieszkiwało od 40 do 60 tysięcy osób. Pierwsza masowa akcja deportacyjna miała miejsce w lutym 1943 roku — wówczas do Treblinki wywieziono około 10 tysięcy osób, co skłoniło organizacje podziemne do przygotowań zbrojnych.

Dowództwo powstania: przywódcą zrywu był Mordechaj Tenenbaum, a jego zastępcą Daniel Moszkowicz; obaj popełnili samobójstwo w obliczu klęski. Mimo bohaterskiego oporu, powstańcy nie mieli szans na dłuższą walkę — po czterech dniach Niemcy stłumili powstanie, a około 30 tysięcy mieszkańców getta wywieziono do obozów pracy i zagłady, w tym do Auschwitz i Treblinki.

Uroczystości, w których uczestniczyli przedstawiciele władz państwowych i samorządowych oraz goście zagraniczni, miały przypomnieć zarówno dramat tamtych dni, jak i trwały wpływ tych wydarzeń na historię i wygląd współczesnego Białegostoku.

Na podst. Podlaski Urząd Wojewódzki